Koruyucu aptallık

author

BÜLENT ARTIST

[email protected]

2021.11.17 04:00

Sokakta samuray kılıcıyla suç oluşturan işleme, sokak hayvanlarının içtikleri suya çamaşır suyu dökme ve daha o kadar çok baskı dolu hadise gittikçe normalleşirken, ekonominin gidişatı ve siyasi skandallar da bundan böyle olağan bir hale gelmiş durumda. Bir biçimde olup bitenleri görmezden gelme, çoğunluğun tercih ettiği bir koşul gibi gözüküyor. Görmezden gelme ile bilmeme durumu, mesuliyet ile masumiyet arasındaki farkla açıklanabilir. Görmezden gelme sorumluluktan kaçış, bilmeme veya inkâr ise masumiyeti muhafaza çabası… İktidardakilerin ekonomiden adalete yaşanan olumsuzlukların sorumluluğunu almama yönündeki tutumu, daha çok inkâra dayalı bir günahsız gözükme çabası.

Mesela iklim krizi; bir su baskını baskını ya da ortalığı kasıp kavuran bir orman yangını esnasında kısa bir zaman gündemimizde yer alabiliyor, ama daha sonra tekrar görmezden geldiğimiz, sorumluluğu başkalarına, mesela devletlere veya kurumlara attığımız bir soruna dönüşüyor kısa sürede. Benzer bir tutumu kendi özel hayatımızda da gözlemleyebiliriz. Örneğin öfkesini kontrol edemeyen çocukları olan aileler… Ebeveynler, tüm dikkatlerini çocuklarına verip sorunun kökenini araştırmak yerine, dağıtılmış taktiklerle sorunu geçiştirmeyi tercih edebiliyorlar, ta ancak okuldan bir uyarı gelene kadar. Samuray kılıcıyla cinayet işleyen kişinin ailesi de bu yüzden suçlanmamış mıydı? veya o kadar çok kadın cinayetinin ardında, ailelerin ve yasa uygulayıcılarının görmezden gelme tutumu yok mu? Bu görmezden gelme, geçiştirme davranışı öylesine yaygın fakat… Kendimizle kurduğumuz ilişkide bile bunu bakmak muhtemel. Uykusuzluk çekenlerde ya da kaygı bozukluğu yaşayanlardaki artma, kendimizde görmezden geldiğimiz, sindirmekte zorlandığımız meseleleri işaret etmiyor mu?

***

Görmezden gelmenin koruyucu bir yanı da var, âşık olduğumuz kişinin kusurlarını görmeme ya da sevdiğimiz birinin uygunsuz davranışını tolere etme gibi… Ama nihayetinde görmezden gelme, yaygın ve zarar verici bir yöne doğru evrildiyse, durup ne olduğunu kavramak gerekiyor.

Görmezden gelme, cehaleti erdeme dönüştüren Trump gibi liderler ya da doğaya zarar veren şirketler için, zekice görülen bir strateji de olabilir, bu sayede seçimleri galip gelmek ya da büyük kârlar edinmek olası. Aslında bu stratejiyi, en iyi şekilde George Orwell, ‘1984’ adlı romanında pek güzel tanımlamıştı: “ Suçdurdurum, her türlü tehlikeli düşüncenin eşiğinde adeta içgüdüsel olarak birden durabilme becerisi anlamına kazanç. Kıyaslamaları kavramama, mantık hatalarını algılamama, İngsos’a zıt düşüyorsa en kolay görüşleri bile yanlış kavrama ve sapkınlığa varabilecek her türlü düşünceden sıkılma veya dehşet etme gücünü içerir. Sözün kısası, suçdurdurum, koruyucu aptallık demektir.” Bu strateji, bugün en kuvvetli haliyle uygulanıyor. Koruyucu aptallık, korumaktan ziyade her şeye zarar vererek bir değil oluşa götürüyor. Örneğin intihal yapmakla suçlanan bir akademisyen, koruyucu aptallık stratejisiyle korunduğunda, bundan akademik dünya hasar görür, intihale teşvik ederek çürümeye niçin olduğu için, data üretmenin zahmetine girmek güçleşir.

***

İnsanın kendisini kandırması da, sonuçta bir görmezden gelme, koruyucu aptallık. Bu taktik, mutlu bir izdivaç ve üretken bir çalışma hayatı için işe yarayabilir, zaten kişisel gelişim endüstrisi, insanın kendisine realist görünen yalanlar söyleyebilme becerisi üzerine kurulu bir bakıma, fakat bunun için sürekli bir önerme zorunlu ve aralıksız bir ‘yapma’ uğraşısı içinde olma hali… Örneğin ABD’de yapılan bir çalışmada, üniversitelerde çalışan profesörlerin yüzde 94’ü, kendilerini meslektaşlarından daha üstün gördüklerini ortaya çıkarmış. Yüzde 25’i de kendilerini en iyi yüzde 1’lik dilimde gördüklerini belirtmiş. Bilimle uğraşan kişilerin kendilerini kandırma motivasyonunun bu denli yüksek oluşu, koruyucu aptallığın yaygın ve enerjik temellerini de dikkat çekici ediyor.

Eski Yunan felsefesinden bu yana söylenen en esas şey, kişi bilmediğini ne kadar fazla bilirse öyle bilgilidir şeklindeydi. Bugün bu laf unutulmuş gibi görünüyor.

Yorum yapın